مدیریت کلاس درس
انضباط:
اگرچه اصطلاح انضباط را معلمان، مدیران، و دانش آموزان فراوان مورد استفاده قرار می دهند اما همیشه آن را بهترین کلمه ممکن برای آن منظور خاص نمی دانند. در واقع سال ها شده است که عبارت پسندیده تر مدیریت کلاس(اداره کلاس) به دلیل محترمانه تر بودن ترجیح داده می شود. یکی از دلایل این ترجیح به حرکت های فلسفی اخیر در تعلیم و تربیت بر می گردد که می توان گفت آسان گیرتر، انسان گراتر و کودک محورتر شده است.
تفاوت انضباط با اداره کلاس:
اگر چه دواصطلاح ایجاد انضباط و مدیریت کلاس اغلب مترادف دانسته می شوند، میان آن ها تفاوت مهمی وجود دارد. به بیان ساده مدیریت کلاس به تنظیم فعالیت های کلاسی به منظور تسهیل تدریس و یادگیری اشاره دارد اما ایجاد انضباط به آن اعمالی اشاره می کند که معلمان به دلیل رفتارهای مختل کننده در فعالیت های کلاسی از جانب دانش آموزان انجام می دهند.
اهداف مدیریت کلاس درس:
روش معلم در مدیریت کلاس براساس جهتگیریهای انسانی در محیط کلاساست.
معلم باید بهدانشآموزان بهعنوان افراد مجزا و مستقل نگاه کند و راههایمناسب برای پذیرش و اجرای رفتاری خاص را در هر دانشآموز پیدا نماید. از نظر بیکرووستراپ(85) (2000)، اهداف عمدهی مدیریت کلاس درس شاملموارد زیر است: 1 - برنامهریزی درسی بر پایهی آمیزهای از تنوع و هدف 2 - ارائهی دستورالعملهای شفاف بهدانشآموزان در مورد فعالیتهای درسی 3 - هدایت و نظارت بر یادگیری و فعالیتهای دانشآموزان 4 - بکارگیری ابزارهای آموزشی و منابع یادگیری و تدریس 5 - حرکت منطقی از یک مرحله از تدریس بهمرحله دیگری از تدریس 6 - زمانبندی فعالیتهای کلاسی و ایجاد توازن در آنها 7 - شروع و خاتمه هدفمند درس
موانع و مشکلات مدیریت کلاس درس
در مدیریت کلاس با شرایط اقلیمی، جغرافیایی و شرایط کمی و کیفی واستانداردهای متفاوت و ضوابط موجود و جو کلاس، موانع و مشکلات مدیریتیمختلفی در کلاس ایجاد میشود. البته ابتدا باید تعریف روشن از موانع و مشکلاتمدیریت کلاس داشته باشیم. منظور ما از مشکلات مدیریتی هرگونه موقعیتی است
کهمحیط یادگیری را مختل میکند و یا موجب حواسپرتی دانشآموزان و یا معلممیشود.
صیامی (1380) بهنقل از کیندزواتر(89) (1978) منشأ رفتارهایی که معلمان آنها رامشکلات مدیریتی تلقی میکنند را خود معلمان، مشکلات عاطفی دانشآموزان ورفتارهای غیرعمدی و ناپایدار دانشآموزان بیان میکند.
فرانسیس (1975) چهار منبع اصطکاک را با عنوان سر و صدا، وسایل، تحرک و پچپچ توصیف کرده است. هیچیک از این منابع بهتنهایی برای اقتدار معلم مشکل مهمیمحسوب نمیشود ولی چنانچه هر یک از آنها بهشکلی نادرست اداره شود، میتوانداز تحریکی جزیی بهصورت برخوردی مهم ظاهر شود (صباغیان، 1380).
مطالعات نشان میدهد که اغلب 30 درصد یا بیشتر زمان آموزشی در هر روزبهصورت پیشبینی شده و یا پیشبینی نشده از بین میرود و از دست دادن زمان بههرعلتی که باشد تأثیر منفی بر پیشرفت علمی فراگیران میگذارد و شرایطی را برایمشکلات رفتاری دانشآموزان ایجاد میکند (اورتسون و هاریس(90)، 1992
وقفههای هنگام راهنماییهای معلم قبل و بعد از یک بخش آموزشی، دلیل اکثرمشکلات مدیریتی کلاس و از دست دادن فرصتهاست. در طول کار روزانهاتفاقهای پیشبینی نشده زیادی روی میدهند که این وقایع ممکن است بهوسیلهیدانشآموزان، مربیان مدرسه و مشاهدهکنندگان آغاز شود.
هر کلاسی دارای زنجیرهای از خصوصیتها است که در مقایسه با کلاسهایدیگر و با شخصیت و شیوهی کار معلم فضای مربوط بهخود را بهوجود میآورد.برخی از ویژگیها را در تمام کلاسها میتوان یافت و لازم است آنها را در حرفهیمعلمی و ادارهی کلاس مورد توجه قرار داد. (زمانی، 1379) بهنقل از دویل(91)(1979) این ویژگیها را چنین توصیف میکند:
1 - کلاس محیطی چند بعدی است.
2 - بسیاری از حوادث کلاس بهصورت همزمان روی میدهد.
3 - حوادث کلاسی نه تنها چند بعدی و همزمان است، بلکه هر کدام از آنهابهلحظهای خاص مربوط میشود. بهعبارت دیگر اکثر اتفاقهایی که با هم در کلاسروی میدهد، نیاز بهعکسالعمل آنی و لحظهای معلم دارد.
4 - علاوه بر آنی بودن، چند بعدی بودن و همزمان بودن فعالیتها، مهمترینویژگی هر کلاس این است که جریان فعالیتها در کلاس بسیار غیرقابل پیشبینیاست. اداره کردن چنین محیطی نیازمند تصمیمات آنی، سریع و مداوم است وبهمهارتهای خاص مدیریتی نیاز دارد.
اهمیت و ضرورت مدیریت کلاس
بدون شک به منظور تدریس ونیل به اهداف آموزش و پرورش ، وجود شرایطی لازم می باشد ، از جمله این شرایط می توان به نظم حاکم بر کلاس به عنوان فاکتری مهم اشاره نمود،
زیرا کلاسی که در آن اولین گام یادگیری (یعنی نظم وانضباط و مشارکت در فعالیت و جلب توجه فعال شاگردان) اعمال نگردد، به یقین نتایج مطلوبی نخواهد داشت. روش های کلاس داری ونظم کلاس در ایجاد انگیزه برای یادگیری دانش آموزان بسیار موثر می باشد.
اهداف می توانند به وسیله روش ها تحت تاثیر قرار گیرند.( 1999،rozyck) بنابراین اعمال روش های درست تدریس و سبک های مناسب مدیریت با توجه به شرایط کلاس ، امکانات آموزشگاه ، توانایی معلم و نوع کتاب و محتوای درسی ، متفاوت میباشد.
عوامل موثر بر مدیریت کلاس را در سه قسمت به شرح زیر طبقه بندی می نماییم .
الف: ویژگی های شخصیت معلم ؛
ب: روش های تدریس معلم ؛
ج: استفاده از فنون تدریس .
ويژگي هاي شخصيتي معلم
بدون شك شخصيت و يا ويژگي هاي شخصيتي معلم ، يكي از عوامل بسيار مهم در نظم دهي كلاس مي باشد. معلمي كه ظاهرآن آراسته مي باشد ، مثبت نگر و خوش اخلاق است به توانايي هاي ذهني ، جسمي، عاطفي و تفاوت هاي فردي شاگردان آگاهي دارد ، شرايط فيزيكي كلاس را از قبل آماده مي سازد ، مهارت ارزشيابي و پرسش كردن را ميداند، دانش آموزان را دوست دارد و به كارش علاقه نشان ميدهد، با ايمان ،راستگو ، صادق و خوش بيان مي باشد و در كارش مسلط است و با معلمي كه اين ويژگيها را ندارد ، مسلمآ بسيار متفاوت است بنابر اين معلمين بايد اين صفت را در خود آشكار نمايند و در تمهيدات اشتغال به حرفه ي مقدس معلمي ،اين ويژگي ها را در خود متبلور سازند .
روش هاي تدريس
بسيارند دانشجو معلميني كه در كلاسها ي دانشگاه يا مراكز تربيت معلم ، دائم اين جمله را بيان مي دارند كه " اين روش تدريس را نميتوان در كلاس ها به كار برد " دليل گفتن اين جمله اعتراضي اين است كه دانشجويان معلمي ، هنوز آگاهي ندارد كه هر روش تدريس كارآيي خاص خود دارد و از يك روش تدريس نمي توان براي آموزش همه دروس و يا در همه كلاس ها استفاده نمود . همچنين بعضي اذعان مي دارند كه اجراي بعضي از روش هاي تدريس ، باعث شلوغي و بي نظمي كلاس مي گردد .
در توضيح اين مطالب شايان ذكر است كه يك معلم بايد با توجه به شرايط كلاسي- امكانات و تجهيزات – توانايي هاي خود و شاگردان و محتواي كتب درسي يك روش مناسب انتخاب نمايد و در صورتي كه روش تدريس معلم مناسب نباشد باعث سردر گمي شاگردان ، شلوغي كلاس و اتلاف وقت خواهد شد . بنابر اين لازم است كه يك معلم نسبت به الگوها ،روش ها و راهبردهاي فنون تدريس ،آگاهي هاي لازم را داشته باشد تا به موقع و در جاي مناسب از هر كدام از روش ها و فنون ،با موقعيت بهره مند گردد .
بنابر اين ضرورت دارد كه يك معلم در طراحي آموزشي تدابيري بيانديشد تا شاگردان را با مفاهيمي كه ارائه گرديد آشنا نموده . و امكان بر هم زدن نظم كلاس را از دانش آموزان خاطي سلب نمايد، همچنين ضروري است كه محتواي كتب درسي با توجه به چگونگي آموزش و اعمال روش هاي تدريس فعال باز نگري گردد .
فنون تدريس
تدريس به مجموعه اعمالي كه معلم براي جلب توجه شاگردان به تدريس اثر بخش و كارآمد تر اجرا مي نمايد ، گفته ميشود. آشنايي و آگاهي نسبت به فنون تدريس و اعمال آنها در كلاس درس توسط معلم ، باعث مي شود،وي بدون استفاده از خشونت و تنبيه بدني ، كلاس را مديريت نموده و نظم را حاكم سازد ، از جمله فنون تدريس مي توان موارد زير را بر شمرد
1- تدبير منفي
تدبير منفي يكي از تكنيك هاي خانواده درماني است و معلم به منظور ساكت كردن كلاس و يا جلب توجه دانش آموزان از آن استفاده مي نمايد بدين صورت كه وقتي كلاس شلوغ ميشود معلم طنين شادي صداي خود را كم كرده و بغض صدايش را افزايش مي دهد و با اين روش به كلاس نظم مي بخشد.
2- كم وزياد كردن تن صدا
به منظور جلب توجه شاگردان و وادار كردن آنها به گوش دادن ،معلم بايد با صداي يكنواخت صحبت نكند، نوسانات صداي خود را كم و زياد نمايد تا دانش آموزان شنونده فعالي شوند.
3- حركت هاي معلم
بين حركتهاي معلم وتوجه شاگردان رابطه مستقيم وجوددارد ، ( شعباني،382) هر چه حركات هدفمند معلم و حركت كردن به آخر كلاس و بر گشتن و حركات پايين كلاس معلم بيشتر باشد ، معلم بر كلاس مسلط تر خواهد داشت و شاگردان بيشتر به او توجه خواهند كرد ودر نتيجه يادگيري بهتر صورت ميگيرد .
4- تاكيد روي بعضي از مفاهيم و كلمات
" نگاه كنيد ، دقت كنيد " ، اين كلمات خيلي مهمند و تكرار بعضي افعال و كلمات از جمله نكاتي است كه به خاطر تاكيد معلم ، توجه شاگردان را جلب مي نمايد.
5- اشارات معلم
بعضي از ايما ها و اشارات معلم ، باعث دقت بيشتر شاگردان مي شود؛ حركات دست ، چشم ،ابرو ، دهان ، انگشتان و سر ، مشتمل برا ين حركات است .
6- مكث هاي به موقع و هد فمند
برخي معلمان در حين توضيح دادن و يا سخنراني با مكث هاي به موقع حواس شاگردان را به مفاهيم جلب مي نمايند، و سر و صداي دانش آموزان را كاهش مي دهد. و كلاس را اداره مي نمايند .
7- تشويق وتمجيد دانش آموزان
يكي ازفنوني كه به عنوان ابزاري موثر دراختيار معلمان مي باشد ، تشويق و تمجيد است؛ البته تمجيد عملكرد شاگردان، با ارزش تر از تشويق آنان است ، زيرا تشويق شاگردان باعث به وجود آمدن آموزش و پرورش سود گرايانه مي گردد. همچنين معلم مي تواند با توجه به سن دانش آموزان از تقويت پته اي نيز بهره ببرد .ويا از كارتهاي تلاش ، امتياز و كارت جايزه بدين منظور استفاده نمايد . استفاده ي فاصله اي و نسبي متناوب از اين ابزار ،اثر بخشي آن را ارتقا مي بخشد.
8- نگاههاي معني دار
گاهي نگاههاي معني دار معلم به دانش آموزي كه به درس توجه ندارد و يا سروصدا مي كند،باعث كاهش رفتار نا به جاي او مي گردد .همچنين با عصبانيت نگاه كردن به دانش آموزاني كه براي كلاس مزاحمت ايجاد كرده اند ؛باعث مي شود دانش آموز وادار شود به درس هاي معلم گوش دهد
9-ضربه زدن به ميز و صندلي
گاهي معلم با ضربه زدن به ميز يا تابلوي كلاس ،توجه شاگردان به مطالب و مفاهيمي كه ارائه مي شود جلب مي كند.
10-تدوين قانون و مقررات كلاس
تدوين قوانين كلاسي و تشريح آن براي دانش آموزان و آگاهي دادن به آنها باعث ايجاد نگرش مي گردد و در نهايت موجب عملكرد مثبت فردي و گروهي مي شود . لذا معلمان بايد در تدوين مقررات كلاس به خصوص در روزهاي اول دقت كافي داشته باشند.
راهبردهای مدیریت موفق کلاس
◄حضور به موقع: علت بسیاری از مشکلات کلاس، دیر رسیدن معلم به کلاس یا آماده کردن ابزار و وسائل بعد از استقرار دانش آموزان در کلاس است.
◄آمادگی کامل: منظور از آمادگی کامل تنها در امور مهم مثل آمادگی در موضوع درس نیست، بلکه به امور جزئی هم مانند ابزار و وسائل نظر دارد.
◄استقرار سریع کلاس برای شروع: همین که معلم و دانش آموزان در کلاس حاضر شوند درس باید سریعا طبق برنامه آغاز شود.
◄تاکید بر همکاری کلاس: باید قیل از شروع کار همکاری کامل از سوی همه وجود داشته باشد. یکی از راه های جلب توجه صدا کردن نام دانش آموزان است.
◄استفاده قاطع و موثر از صدا: وسیله ارتباطی میان معلم و دانش آموز صداست. این وسیله باید برای برقراری ارتباط، روشن و واضح به کار رود.
◄هشیاری نسبت به وقایع کلاس: معلمین موفق این احساس را در کلاس ایجاد می کنند که در پشت سر هم چشم دارند.
◄ تجزیه و تحلیل وقایع کلاس: معلم دلایل پنهان رفتار دانش آموزان را هم بشناسد.
◄داشتن فنون و روش شناخته شده برای مقابله با بحران ها: موقعیت های بسیاری وجود دارند که بحران های کوچکی ایجاد می کنند و اگر دانش آموزان ومعلم هر دو آمادگی داشته و به درستی بدانند چه کاری باید انجام شود می توان این وقایع را به سادگی و بدون تهدید کنترل کلاس رفع کرد.
◄بذل توجه مناسب معلم: تحلیلی از تعامل کلاسی نشان می دهدکه معلمین مقدار نامتناسبی از وقت خود را صرف افراد یا گروه های خاص می کنند. مثلا با بچه های باهوشتر دوست تر هستند. معلم با زمان بندی مناسب می تواند رهنمودهای مناسبی به تک تک بچه ها بدهد و کمک کند تا احساس کنند که او مراقب کار آن ها و پیشرفتشان است.
◄پرهیز از مقایسه: مقایسه یعنی اینکه به برخی از شاگردان گفته شود که عملکرد آن ها در حد معیارهای دیگران نیست. این کار نه تنها باعث می شود که افراد مورد مقایسه نسبت به معلم دشمنی و رنجش پیدا کنند، بلکه باعث تقسیم کلاس نیز می شود.
◄سریع نمره دادن: کاری که به سرعت نمره داده شود و به شاگرد پس داده شود نه تنها به یادگیری آن ها کمک می کند، بلکه به معلم نیز در یادداشت پیشرفت و به رفع اشکالات کمک می کند.
◄اطمینان از وفای به عهد: اگر معلم قول دهد که به نحوی به یک دانش آموز کمک کند یا کار خاصی را برای کلاس انجام دهد این قول باید قابل اجرا بوده و به آن عمل شود.
◄استفاده خوب از سوال ها: سوالات مقدماتی و متنوع معلم باعث حفظ علاقه شاگردان شده و به تمرکز حواس و توجه آن ها نسبت به معلم کمک می کند.
◄فراهم آوردن موقعیت های مناسب برای فعالیت های تجربی: صحبت کردن معلم در ارائه بخشی از درس نباید بیش از یک دقیقه تا یک دقیقه و نیم به ازای هر سال از سن دانش آموزان وقت بگیرد(بسته به توانایی کلاس) همین که این مدت به سر آید باید به شاگردان فرصتی برای کار عملی داده شود.
◄هر جا کار عملی وجود دارد وظائف عادی کلاس را به دانش آموزان بسپارید: دانش آموزان خیلی دوست دارند وظائفی را که در کلاس به آن ها واگذار می شود انجام دهند. این کار بیانگر اعتماد معلم به آن ها و جایگاه ایشان به عنوان اعضای با ارزش کلاس می باشد.
◄برقراری نظم و ترتیب فیزیکی قابل استفاده در کلاس: معلم باید قبل از شروع کلاس نحوه قرار گرفتن اشیاء را مشاهده کند و مطمئن شود که همه چیز مرتب است.
◄چاره جویی برای مشکلات دانش آموزان: اداره خوب کلاس باید فرصت هایی را برای طرح مشکلات دانش آموزان فراهم کند تا در آن دانش آموزان احساس کنند که معلم برای دیدگاه آن ها ارزش قائل است.
◄به پایان رساندن درس با موفقیت: علاوه بر اینکه معلم در پایان کلاس باید زمان کافی به دانش آموزان بدهد تا اشکالات خود را رفع کنند و راهنمایی ها و کارهای لازم را به آن ها ارائه دهد، جدا شدن از کلاس با واژه ها یا رفتارهای دوستانه هم اهمیت دارد. ترک خوشایند کلاس درس دارای این فایده است که به دانش آموز متذکر می شود که علی رغم همه مشکلاتی که در طی کلاس وجود دارد، معلم چندان ناراحت نیست و این روش مفیدی برای ابراز این نکته به دانش آموزان مشکل دار است که رفتار آن ها تاثیر چندانی نداشته است.
نتيجه گيري
به طور خلاصه مي توان گفت : به منظور ايجاد نظم و تغيير مديريت كلاسي ، سه شرط لازم است ،و اين شروط عبارتند از :روش تدريس مناسب ،ويژگي هاي شخصيتي معلم و استفاده از فنون تدريس ،
با توجه بهاينكه آموزش و يادگيري بيشتر از طريق تعامل بين معلم و فراگير دركلاس درس اتفاق ميافتد، شايسته است عوامل مؤثر بر آن از طريق روشهاي علميمورد بررسي قرار گيرد. در مديريت اثربخش كلاس عوامل مختلفي از جمله وضعيتتربيتي، عوامل گوناگون فرهنگي، پايگاه اجتماعي و اقتصادي دانشآموزان، تجاربقبلي معلم، مهارتهاي دانشآموزان كلاس و نيز هدفهاي يادگيري مورد توافق معلمو دانشآموز دخالت دارند.
نميتوان جهت مديريت كلاس بهطور صريح و روشن فرمولهايي ارائه داد و بهكارگرفت و سريع بهنتيجه رسيد، بلكه بايد متناسب با فضا و جو كلاس و محتوايآموزشي و منابع و وسايل آموزشي و شرايط اجتماعي، اقتصادي، جغرافيايي و...دانشآموزان كلاس از راهكارهاي مختلفي جهت مديريت كلاس استفاده كرد و بهاينموضوع مهم توجه نمود كه سعي شود از بروز مشكلات در كلاس تا حد امكانپيشگيري گردد و مديريت كلاس را معادل مفاهيم انضباط يا تدريس صرف ندانست.
ايجاد نظم و هماهنگي، شرط لازم تدريس موفق است. ادارهي كلاسي كارآمد ومؤثر يگانه راهي است كه بهآموزش و يادگيري كارساز و مؤثر ختم ميشود. ايجادنظم و هماهنگي شرط لازم يك آموزش سودمند است، ولي كافي نيست.
براي كنترلكلاس و همچنين افزايش يادگيري بايد از روش آموزش مناسب استفاده كرد. معيارنهايي در هر كار آموزشي، موفقيت دانشآموزان است. پس بايد محيط كلاس را بهيكمحيط جالب، مثبت و جذاب تبديل كرد.
موضوعات آموزشی