گروه ادبیات فسا

موضوعات آموزشی دروس زبان وادبیات فارسی

نکات درسی

پرسش و پاسخهای مطرح شده در  اولین همایش  استانی و کارگاه آموزشی (شیراز –  آبان 1389 )

الف- زبان فارسی

1- پرسش :  آیا در زبان فارسی مصّوت مرکب وجود دارد؟کلماتی چون "جو "و "مّیل" مصوّت مرکب دارند یا ساده؟

پاسخ : گروهی از زبان شناسان  به وجود دو مصّوت مرکب  در زبان فارسی قائل هستند و گروهی دیگر وجود این دو را نمی پذیرند .

یارمحمدی (1374:40) تفاوت میان واکه های مرکب و ساده رابدین گونه توضیح می دهد:هرگاه در هنگام تولیدآوا ، واکه در یک موقعیّت نسبتا پایدارباقی بماند آن را واکه ی ساده می نامند. واکه ی مرکب واکه ای است که زبان از یک موقعیّت آغاز و به سرعت به سمت وضعیّت دیگر حرکت می نماید. مثلاً هنگام  تولید آوای    owدر جو [ǰow]  زبان  از موقعیّت تولید   oبه سمت   w  حرکت می نماید.  طبق این تعبیر آواهای uy, oy,ow,ey, ay  در واژه هایی چون " قَیّمqayyem ، مِیmey ، دورdowr، خویxoy ، موی muy در زبان فارسی  مصوّتهای مرکب هستند.

ثمره(1380:101) نیز این گونه آواها(ey,ow) را مصوت مرکب می نامد ضمن آنکه  متذکر می گردد  این گونه آواها (y, w) در کلمات  مذکور از جهت آواشناسی   واک هستند و از نظر واج شناسی صامت محسوب می شوند. درنتيجه همه ي مجموعه هاي دوگانه ي بالا از ديدگاه آوايي واكه ي مركب واز نظر واجي رشته هاي مركب از يك واكه و يك همخوان مي باشند.(همانجا) برخی نیز به دلایل فوق  این دو آوا را  تظاهر مادی و فیزیکی  صامتهای /و/  و /ی/   به حساب می آورند . این همان نظریّه ای است که درکتاب عروض دبيرستان در تقطیع شعر مشاهده می­گردد. در کتابهای درسی وکنکور چون  تعداد شمارش واجها بیشتر  مورد پرسش واقع می شود بهتر است  مصوتهای مرکب ، دو واج به حساب آیند. (نیز ر.ک  آواشناسی حق شناس 1380:78 )

2- پرسش:ق و غ   در فارسی یک واج هستند یا دو واج ؟

پاسخ :حروف (ق –غ) در فارسی معیار  تظاهر نوشتاری یک واج  هستند که در آوانویسی بدین گونه نمایش داده می شود :/q/   

3-پرسش: آیا در فارسی وند "بن ماضی ساز" وجود دارد؟

پاسخ : وندهای بن ماضی ساز در زبان فارسی شامل (د0-ت- ید- ست – اد )   در کلمه هایی چون (خورد- کُشت – خرید- گریست – افتاد)   است .  این وندها از جهت شمارش تعداد تکواژ  درافعال باقاعده که ساخت آنها به صورت  بن مضارع+ وند بن ماضی ساز است ، قابل بررسی است . هرچند در کتابهای درسی سخنی از آنها به میان نیامده است . در برخی  افعال  از جمله افعال بی قاعده که   پس از حذف وند بن ماضی ساز  بن مضارع به دست نمی آید  نمی توان علامتهای ماضی ساز را ازفعل جدا نمود مانند فعل  رفت ، سوخت و....

4-پرسش:واژه ی "دانستنی ها"و"نسنجیده"  و"کتابم"چند تکواژدارد؟

پاسخ : واژه ه­ی "دانستنی ها " دارای  5 تکواژ است : دان +ِست + -ََن + ی+ها

واژه ی   نسنجیده  "دارای 4 تکواژ: ن+سنج +ید+-ِ

واژه­ی کتابم دارای دو تکواژ است : کتاب+-َم

 

 

 

5- پرسش: نمودار جمله ی "مصاحبه با دانشمندان مفید است "را رسم نمایید.

پاسخ: نمودار این جمله طبق الگوی کتاب چنین است :

                                                                                  جمله

                                                                      نهاد                           گزاره

                                                                                              مسند                      فعل

                                                   مصاحبه با دانشمندان           مفید                      است   

 

 

6-پرسش:تنوین چه نوع تکواژی است؟ "هم به معنای نیز" چه نوع کلمه ای است ؟

پاسخ: تنوین ها  جزءتکواژهای اشتقاقی هستند زیرا مقوله ی واژه را عوض می نمایند و در کلمات دخیل عربی در زبان فارسی مورد استفاده­ی فراوان دارند. از این جهت درزبان فارسی قابل طرح هستند.کلمه ی"هم " به معنای "نیز"  قید است .

7- پرسش : آیا واجهای میانجی در تعداد واجها محسوب می شوند؟

پاسخ: واج های میانجی  در شمارش واج ها به حساب می­آیند.

8- پرسش: واژه"پهناور" دارای چند تکواژ است؟

پاسخ  :واژه "پهناور"  دارای 3 تکواژ است :پهن + ا + ور  ."ا" پسوند نسبت  و "ور" پسوند  دارندگی است .

 

 

9- پرسش:واژه­ی" موقعیّت   و امر به معروف و نهی ازمنکر" دارای چند واج و تکواژ است ؟

پاسخ: موقعیّت دارای   11 واج و  2 تکواژاست : mowqe?iyyat[1] – موقع+یت

امر به معروف و نهی از منکر دارای   29 واج  و 9 تکواژ است.

Va nahy e ?az monkar ?amr e be ma?ruf

 امر+ -ِ  + به + معروف + وَ+ نهی+- ِ +از+ منکر

10-پرسش:واج نگاری کلمه­ی "نو" چگونه است  در آزمون های گزینه ای به صورت ن-ُ آمده است.

    پاسخ : واج نگاری  نو " بدین گونه است :ن-ُ و /now/

11-پرسش:واژه های " تق تق و های های" ساده هستند یا مرکب ؟

پاسخ:واژه های "تق تق " و " های های" هرکدام یک واژه ی مرکب و نام آوا هستند. هرگاه واژه ای از طریق تکرار کلمه ی قبل از خود ساخته شود در زبان شناسی به آن دوگان سازی می گویند.  دوگان سازی می تواند به صورت کامل یعنی با تکرار  کلمه ی قبل از خود باشد مانند نمونه های مذکور یا به صورت تکرار ناقص ، چنانچه در اتباع دیده می شود: چیزمیز

برخی (کاتامبا  2006:15   ) بر این باورند که عضوتکرار شده حتماً باید نقشی در معنا یا صرف کلمه  ایجاد نماید تا دوگان سازی به حساب آید. ماهوتیان (٣٣١  :١٣٨٢  )    نمونه هایی   مثل    چیز میز قاطی پاطی بچه مچه   دوگان سازی ناقص به شمار می آورد . سمیعی – صفوی ویار محمدی( ١١٣ :١٣٨٧) این گونه واژگان ر ا  اتباع   قلمداد می کنند .

 

 

12-پرسش:چرا واژه ی "فرو دست " در کنکورمشتق محسوب شده است؟

پاسخ:" فرو دست" واژه ای مشتق است . زیرا "فرو" پیشوند  اشتقاقی است که مقوله واژه را تغییر داده است واز اسم( دست) به صفت (فرودست) تبدیل نموده است .

13-پرسش:آیا جمله ی "اعتقاداتت را محافظت کن " دو مفعولی است ؟ با توجّه به اینکه محافظت همراه باحرف اضافه ی "از " می آید؟

پاسخ: جمله ی" اعتقاداتت رامحافظت کن" به دو صورت قابل تفسیر است :

الف-  جمله سه جزئی مفعولی  : محافظت کن فعل مرکب

ب- جمله سه جزئی متممی : از اعتقاداتت محافظت کن: "را " به معنای از  ، فعل مرکب گذرا به متمم . طبق الگوی کتاب که  تمام "را"  ها  را در زبان فارسی معیار  مفعولی  می داند،بهتر است این جمله راسه جزئی  گذرا به مفعول محسوب نماییم .

14-پرسش:واژه"گزارش " از جهت ساختمان  چه نوع واژه ای است ؟

پاسخ:گزارش واژه ای مشتق است :گزار(بن مضارع از مصدر گزاردن)+ -ِش(پسوند)

15- پرسش:واژه ی " دیروز " در جمله ای چون "دیروز خوش گذشت " قید است یا نهاد؟

پاسخ:دیروز در جمله­ی "دیرزوخوش گذشت"  قید است . نهاد این جمله" اوقات "است که حذف شده است .

16-پرسش:ضمایر منفصل و متصل  تک واژهای دستوری هستند یا قاموسی؟

پاسخ: ضمایر متصل ومنفصل  تکواژهای دستوری هستند.  ضمایر متصل  واژه بست هستند . واژه بستها  تکواژ هایی هستند که از جهت معنا  مانند یک تکواژ آزاد  عمل می کنندو معنای مستقل دارند امّا از جهت ساخت  نمی توانند به تنهایی ظاهر گردند و همواره همراه یک تکواژ دیگرمی­آیند.  واژه ه بستها در شمارش،  یک تکواژ و یک واژه به حساب می آیند.

17-پرسش:آیا گویش معیار همان نوشتار معیار است؟

خیر گویش معیار زبان معیار است  که مورد استفاده­ی وسایل ارتباط جمعی مانند روزنامه ها و رادیو و تلوزیون و کتابها و افراد تحصیل کرده است .

18-پرسش:همزه ی آغازین در زبان فارسی چگونه نوشته می شود؟چرا در کتابهای زبان فارسی همزه آغازین را به صورت همزه نمایش می دهد؟

پاسخ: همزه ی آغازین در زبان فارسی  به صورت "ا" نوشته می شود و برای واج نگاری کلمه ی "ابر " بدین گونه عمل می نماییم :

ابر  :   ا   -َ  ب  ر    چون اولین واج  موجود در این کلمه یک همزه است کتاب بدین گونه عمل نموده است : ء –َ  ب  ر 

19-   پرسش:ترکیب "شاگرد خیاط " مرکب است ؟ چرا درزبان فارسی 3  -ِ و "و" را وند میانی فرض کرده است ؟

پاسخ:  "شاگرد خیاط" یک واژه مرکب است . ترکیباتی که در اصل به صورت صفت و موصوف و یا مضاف و مضاف الیه بوده اند  ،در برخی کسره ی اضافه  آنها از بین رفته و کل ترکیب تبدیل به یک واژه مرکب شده است . مانند"  شاگرد خیاط" که در اصل "شاگردِ خیاط "بوده است . در برخی ترکیبات دیگر، کل ترکیب با حفظ کسره ی  اضافه تبدیل به یک واژه شده است در این گونه کلمات کسره اضافه به میانوند تبدیل می گردد و واژه  از جهت ساختمان مشتق مرکب است.  مانند جوشِ شیرین  ،تخت ِجمشید . نخود ولوبیا سه واژه است زیرا گسترش پذیر است : نخودها و لوبیاها .چنانچه "واو"  وسط آن حذف گردد  "نخود لوبیا " در  حکم یک واژه­ی مرکب خواهد بود که طبیعتاً علامت جمع را در پایان نخود می پذیرد: خود لوبیاها .

20-پرسش: آیا صفت ِصفت فقط مخصوص رنگهاست ؟

پاسخ: بله  -مقصود از صفت صفت  رنگهایی است که درجه ی  یک رنگ دیگر را مشخص می نمایند مانند سفید شیری ،آبی آسمانی وسبز ماشی

21-پرسش: مقصود از نشانه چیست ؟جمله ی "علی کتاب فارسی را آورد " چند نشانه دارد؟

پاسخ : نشانه هرچیزی است که بر چیز دیگری غیر از خودش دلالت می کند.

( نجفی،مبانی زبان شناسی ،1378:14) نشانه دلالت میان لفظ واژه و معنی آن است . 

بنابراین جمله ای چون "علی کتاب فارسی را آورد"  کل جمله یک نشانه است و تک تک اعضای آن یعنی  علی –کتاب – را – آورد  نیزهرکدام نشانه هستند.

سوسور(ترجمه صفوی1382:96) رابطه ی میان لفظ و معنای واژه یا تصویر صوتی ومفهوم (دال و مدلول) را نشانه می نامد.

22- پرسش:آیا می توان فعل" است" را در جمله هایی چون" باران زمین را خیس کرد " ملاک تشخیص اسنادی بودن جمله  قرار داد؟(زمین خیس است)

پاسخ: جمله ی" باران زمین را خیس کرد " چهارجزئی مفعولی مسندی است:

باران :نهاد  ، زمین :مفعول ، خیس: مسند ، کرد :فعل   ، زیر بنای این جمله قابل تأویل به جمله ی سه جزئی مسندی است : زمین خیس است .

23-پرسش:جمله ی" او سفر خوشی را برای علی آرزومند است " چند جزئی است ؟

پاسخ:جمله ی " اوسفر خوشی را برای علی آرزومند است "    در اصل چنین بوده است : "او آرزو مند سفر خوشی برای علی است " بنابراین به تعبیر سنتّی "را " فک اضافه است . ما براین باوریم  که تمام "را" های زبان فارسی معیار از نوع مفعولی نیستند. و این  جمله سه جزئی گذرابه مسند  است : او:نهاد، آرزومند سفر خوشی: مسند ، است : فعل.  چنانچه جمله به صورت "او سفر خوشی را برای علی آرزو می کند"   بیان شود جمله سه جزئی گذرا به مفعول خواهد شد:  او:نهاد ،سفر خوشی را: مفعول ،آرزو می کند: فعل مرکب ،  "برای علی" متمم اسم (جزء به حساب نمی آید)

24-پرسش:کتابهای زبان فارسی  قید را عنصری قابل حذف می دانند در جمله ای چون "علی از نردبان بالا رفت " قید چگونه قابل حذف است ؟

پاسخ: چنانچه در جمله ی "علی از نردبان بالا رفت "  مشاهده می شود قید همیشه قابل حذف نیست .

25-پرسش:آیا قید های" درونِ و پیش ِ"  با کسره ی اضافه ، حرف اضافه هستند؟

پاسخ: بله کلمات "درونِ" و "پیشِ " حرف اضافه هستند.

26-پرسش: آیا چند واژه راکه دارای یک مفهوم هستند به عنوان یک  واژه به حساب آوردن در آموزش عملی و نظری اختلاف به وجود نمی آورد؟ چه راه شناختی در این گونه موارد وجود دارد؟

پاسخ: واژه هایی که یک مفهوم را القا می­نمایند مانند آموزش و پرورش ، کشت و کشتار  یک واژه هستند . به نظر می رسد چنانچه در شمارش واژه ها، این گونه ترکیبها یک واژه محسوب نشوند،  در آموزش و تشخیص واژه ایجاد اختلال نمایند. زیرا یکی از معیارهای گزینش یک واحد زبانی به عنوان واژه، جایگاه علامتهای چمعی است که بعد ازواژه می آید چنانچه در جمع بستن ترکیبات فوق گفته می شود: آموزش و پرورش ها وکشت وکشتارها وگفت و گوها . همین راه حل یعنی گسترش پذیری می­تواند به عنوان ملاک تشخیص قرار گیرد.

ادبیّات

1-پرسش: استعاره موجود  در جمله  "به صحرا شدم عشق باریده بود " توضیح دهید:

پاسخ :به صحرا شدم عشق باریده بود :  عشق  استعاره مکنیه است :  عشق   مانند    باران      باریده  بود

                                                                                                    مشبّه            مشبّه به       وجه شبه

نیز ر.ک آرایه های ادبی سال سوم انسانی

2- پرسش :مقصود از"هژبرژیان " و "شه جنگجوی" کیست ؟

پاسخ : در این بیت ( به سوی هژبر ژیان کرد روی / به پیشش برآمد شه جنگجوی)   مقصود از" هژبر ژیان"  و "شه جنگجو" حضرت علی  است . مرجع فعل "کرد" ،  "عمرو" است  و مرجع "ش"   در "پیشش"  عمرو است.

3-پرسش:آیا واژه ی"مسگر و کارگر" هم قافیه هستند؟

پاسخ: مسگر و کارگر نمی توانند قافیه شوند زیرا "گر" پسوند و جزء حروف الحاقی است و چنانچه آن را برداریم کلمه فاقد حروف اصلی قافیه می شود . چناچه شاعری این دو کلمه را قافیه قرار دهد  قافیه عیب دارد. نیز ر.ک  ادبیّات فارسی 1 –پیش دانشگاهی مبحث قافیه –تبصره مربوط(2-7) به مشفق تر و نیکوتر.

4- پرسش: "بازگشت و انباز گشت"  چه نوع قافیه هایی هستند؟

.  بازگشت یک کلمه است که در مقابل دو کلمه " انباز گشت"  قافیه شده است و ذو قافیتین است .  نگاه کنید به  تبصره(2-7) قافیه ادبیّات فارسی 1 – پیش دانشگاهی

5-پرسش: در بیت " پرید از رخ کفر رنگ / تپیدند بت خانه ها درفرنگ " به چه دلیل از رخ کفر رنگ می پرد؟ یا بت خانه ها در فرنگ می ترسند؟ به دلیل کشته شدن "عمرو"یا ازترس حضرت علی(ع)؟

پاسخ : در بیت " پرید از رخ  کفر رنگ / تپیدند بت خانه ها در فرنگ"  کفر از شکست عمرو  در برابر حضرت علی(ع)   ترسید یا کفر که از مظاهر شیطانی است  با شکست عمرو نابود شد و بت خانه ها  که از مظاهر شیطانی هستند با شکست عمرو  بی ارزش شدند.

6- پرسش : "زمین و زمان" درمصراع " که کم دیده باشد زمین و زمان"  مجاز است یا کنایه ؟

 در مصراع  "که کم دیده باشد زمین و زمان " زمین و زمان مجاز از مردم کره­ی زمین و زمانه هستند.

7-پرسش:امروز و فردا مجاز ازدنیا و آخرت هستند یا استعاره ؟

پاسخ: امروز به معنی دنیا وفردا به معنی آخرت  کنایه هستند زیرا هردو معنی در کلمه­ی امروز و فردا واقعیّت و حضور دارند.

8-پرسش : سِپَر و سَر  جناس نافص افزایشی هستند؟

پاسخ : سِپَر و سَر   چون در دو واج اختلاف دارند نمی توانند جناس شوند .

9-پرسش:مقصود از پیامبری که در غاربزرگ شد ،کیست ؟

پاسخ : منظور از پیامبر غار نشین  حضرت ابراهیم است .

10- پرسش:"افلاک حریم  بارگاهت " یعنی چه ؟

پاسخ :" افلاک حریم بارگاهت" یعنی  افلاک حریم تورا احاطه نموده است یا جایگاه تو در افلاک است.

11-مقصود از " نسیم رحمت " در بیت زیر کیست ؟

پاسخ : مقصود از نسیم رحمت  در بیت:به دو چشم خونفشانم هله ای نسیم رحمت/که زکوی او غباری به من آر توتیا را"  حضرت علی(ع)  و استعاره  است  .نسیم رحمت  در عین حال اضافه ی تشبیهی است .

12-   پرسش  : پرسش:در مصراع "پیاده بیاموزمت کارزار" کدام معنی موردنظراست ؟ پیاده جنگیدن یا جنگیدن ؟

پاسخ "پیاده بیاموزت کارزار" دارای دو معنی است : 1- پیاده جنگیدن  را به تو یاد می دهم .  2- در حالیکه پیاده و بدون اسب هستم جنگیدن را به تویاد می دهم .

13- پرسش:واژه پخته در مصراع " در نیابد حال پخته هیچ خام " کنایه است یا استعاره ؟

- پاسخ :در مصراع در نیابد حال پخته هیچ خام  " واژه پخته مجاز  از انسان پخته و با تجربه است با علاقه ی صفت و موصوف (ر.ک از زبان شناسی به ادبیّات ،صفوی ج2 ،1383:122)

14-پرسش :" سیاووش را کردباید درست" ؟ به چه معناست ؟

پاسخ  یعنی سیاوش باید بی گناهی خود را ثابت کند.

15-پرسش:"همای رحمت "  و" نسیم رحمت " چه نوع اضافه هایی هستند؟

پاسخ: ترکیب های" همای رحمت و نسیم رحمت و سحاب رحمت"  تشبیهی هستند

16-پرسش : مخفف فعلهای استم استی و.... در ماضی نقلی جزء حروف الحاقی هستند یا ردیف ؟

پاسخ : پی بند های ماضی نقلی  در قافیه، الحاقی به حساب می آیند.

17-آیا می توان با وجود یک سجع متوازن در میان تعداد زیادی سجع متوازی صنعت ترصیع داشت ؟

ترصیع تقابل سجع های متوازی در دو جمله یا دو مصراع  است ، موازنه تقابل سجع های متوازن است .  (ر.ک آرایه های ادبی ،سال سوم انسانی )چنانچه تمام کلمات با یکدیگر سجع متوازی باشند و یکی از آنها متوازن باشد آن را ترصیع  ناقص گویند .

18- پرسش:ترکیبهای "اژدهای زندگی خوار  ، خیال تازه در خواب دیدن  و جان فروشی " کنایه هستند؟

پاسخ: " اژدهای زندگی خوار" در شعر حمیدی-سال اول ، استعاره از رودسند ست  "خیال تازه در خواب دیدن"  کنایه  از نقشه ی جدیدی در سر داشتن و "جان فروشی" کنایه از  خود را فدا کردن است.

19- پرسش:مقصود ازشجاع غضنفر و نهنگ یم قدرت حق  در بیت "شجاع غضنفر ،وصّی نبی/ نهنگ یم فدرت حق ،علی کیست ؟چه آرایه ای دارد؟

پاسخ: "شجاع غضنفر و نهنگ یم قدرت حق " استعاره از حضرت علی(ع) است. يم قدرت حق تشبيه بليغ اضافي است.

 

 

 

 

   

 

 



1- ?در آوانويسي نشانه ي واج همزه است

+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و سوم آذر 1389ساعت 7:29  توسط جواد نوری  |